Sanskrit Grammar: Sandhi, Samas, Pratyay, Vibhaktiसंस्कृत व्याकरण - सन्धि, समास, प्रत्यय, विभक्तिSanskrit Vyakaran: Sandhi, Samas, Pratyay, Vibhakti

• Ayadi sandhi (most asked!): e, ai, o, au + any vowel -> ay, ay, av, av. Ne + anam = nayanam; nai + akah = nayakah; po + itram = pavitram; pau + akah = pavakah; nau + ikah = navikah; gai + ati = gayati; po + anah = pavanah; bhau + ukah = bhavukah; che + anam = chayanam; lo + anah = lavanah; hare + e = haraye.
• Yan sandhi: i/ee, u/oo, ri + a different vowel -> y, v, r. Iti + adi = ityadi; su + agatam = svagatam; ati + acharah = atyacharah; prati + ekam = pratyekam.
• Pararoop sandhi: an upasarga ending in "a" + a root beginning with e/o -> the second vowel stays. Pra + ejate = prejate; pra + oshati = proshati.
• Purvaroop sandhi: a word ending in e/o + short "a" -> the "a" merges and an avagraha (S-sign) is written. Vane + atra = vane-tra; hare + ava = hare-va.
• Dirgh and gun (also seen): sa + aksharah = saksharah (dirgh); rama + ishah = rameshah (gun).

• अयादि सन्धि (सबसे अधिक!): ए, ऐ, ओ, औ के बाद कोई स्वर आए तो क्रमशः अय्, आय्, अव्, आव्। ने + अनम् = नयनम्; नै + अकः = नायकः; पो + इत्रम् = पवित्रम्; पौ + अकः = पावकः; नौ + इकः = नाविकः; गै + अति = गायति; पो + अनः = पवनः; भौ + उकः = भावुकः; चे + अनम् = चयनम्; लो + अणः = लवणः; हरे + ए = हरये।
• यण् सन्धि: इ/ई, उ/ऊ, ऋ के बाद भिन्न स्वर हो तो क्रमशः य्, व्, र्। इति + आदि = इत्यादि; सु + आगतम् = स्वागतम्; अति + आचारः = अत्याचारः; प्रति + एकम् = प्रत्येकम्।
• पररूप सन्धि: अकारान्त उपसर्ग के बाद एकार/ओकार से आरम्भ होने वाली धातु हो तो पर (बाद वाला) रूप। प्र + एजते = प्रेजते; प्र + ओषति = प्रोषति।
• पूर्वरूप सन्धि: पदान्त ए/ओ के बाद ह्रस्व अ हो तो अ पूर्व में मिल जाता है और अवग्रह (ऽ) लगता है। वने + अत्र = वनेऽत्र; हरे + अव = हरेऽव।
• दीर्घ और गुण (ये भी आए): स + अक्षरः = साक्षरः (दीर्घ); रमा + ईशः = रमेशः (गुण)।

• Ayadi sandhi (sabse zyada!): e, ai, o, au ke baad koi swar aaye to kramashah ay, aay, av, aav. Ne + anam = nayanam; nai + akah = nayakah; po + itram = pavitram; pau + akah = pavakah; nau + ikah = navikah; gai + ati = gayati; po + anah = pavanah; bhau + ukah = bhavukah; che + anam = chayanam; lo + anah = lavanah; hare + e = haraye.
• Yan sandhi: i/ee, u/oo, ri ke baad alag swar ho to kramashah y, v, r. Iti + adi = ityadi; su + agatam = svagatam; ati + acharah = atyacharah; prati + ekam = pratyekam.
• Pararoop sandhi: "a" par khatam upsarg ke baad e/o se shuru hone wali dhatu ho to baad wala roop. Pra + ejate = prejate; pra + oshati = proshati.
• Purvaroop sandhi: shabd ke ant mein e/o ke baad chhota "a" ho to "a" pehle mein mil jaata hai aur avagrah (S) lagta hai. Vane + atra = vane-tra; hare + ava = hare-va.
• Dirgh aur gun (ye bhi aaye): sa + aksharah = saksharah (dirgh); rama + ishah = rameshah (gun).

💡 Shortcut: if the word has "ay/aay/av/aav" in the middle (nayanam, nayakah, pavanah, pavakah), the split is almost always e/ai/o/au + vowel.शॉर्टकट: शब्द के बीच "अय/आय/अव/आव" हो (नयनम्, नायकः, पवनः, पावकः) तो विच्छेद लगभग हमेशा ए/ऐ/ओ/औ + स्वर होता है।Shortcut: shabd ke beech "ay/aay/av/aav" ho (nayanam, nayakah, pavanah, pavakah) to vichchhed lagbhag hamesha e/ai/o/au + swar.

• Abhitah, paritah, samaya, nikasha, ha, prati -> second case (dvitiya): Krishnam abhitah gopah; gramam paritah vrikshah; Lankam nikasha sagarah.
• Sahayukte-pradhane -> third case (tritiya) with "saha" for the secondary person: putrena saha pita gacchati; upadhyayah chhatraih saha snati; tvam maya sardham apanam chala.
• Yenangavikarah -> third case for the defective limb: padena khanjah (lame in the foot); akshna kanah (blind in one eye).
• Namah-svasti-svaha-svadha-alam-vashat -> fourth case (chaturthi): Ganeshaya namah; prajabhyah svasti; Agnaye svaha.
• Shashthi sheshe -> sixth case for relation: Sugrivah Ramasya sakha asit; rajnah purushah.
• Yatashcha nirdharanam -> when one is picked out of a group, the group takes sixth or seventh case: nrishu (nrinam) dvijah shreshthah; nagareshu Prayagah shreshthah; kavishu Kalidasah shreshthah.
• Identify case and number: atmani = seventh case, singular; namne = fourth case, singular; haraye = fourth, singular.

• अभितः, परितः, समया, निकषा, हा, प्रति के योग में द्वितीया: कृष्णम् अभितः गोपाः; ग्रामं परितः वृक्षाः; लङ्कां निकषा सागरः।
• सहयुक्तेऽप्रधाने - सह (सार्धम्, साकम्) के योग में अप्रधान में तृतीया: पुत्रेण सह पिता गच्छति; उपाध्यायः छात्रैः सह स्नाति; त्वं मया सार्धम् आपणं चल।
• येनाङ्गविकारः - जिस अंग में विकार हो उसमें तृतीया: पादेन खञ्जः; अक्ष्णा काणः।
• नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च - नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, अलम्, वषट् के योग में चतुर्थी: गणेशाय नमः; प्रजाभ्यः स्वस्ति; अग्नये स्वाहा।
• षष्ठी शेषे - सम्बन्ध में षष्ठी: सुग्रीवः रामस्य सखा आसीत्; राज्ञः पुरुषः।
• यतश्च निर्धारणम् - समूह में से एक को अलग करने पर समूह में षष्ठी या सप्तमी: नृषु (नृणां) द्विजः श्रेष्ठः; नगरेषु प्रयागः श्रेष्ठः; कविषु कालिदासः श्रेष्ठः।
• विभक्ति-वचन पहचानिए: आत्मनि = सप्तमी, एकवचन; नाम्ने = चतुर्थी, एकवचन; हरये = चतुर्थी, एकवचन।

• Abhitah, paritah, samaya, nikasha, ha, prati ke yog mein dvitiya: Krishnam abhitah gopah; gramam paritah vrikshah; Lankam nikasha sagarah.
• Sahayukte-pradhane - saha (sardham, sakam) ke yog mein apradhan mein tritiya: putrena saha pita gacchati; upadhyayah chhatraih saha snati; tvam maya sardham apanam chala.
• Yenangavikarah - jis ang mein vikaar ho usmein tritiya: padena khanjah; akshna kanah.
• Namah-svasti-svaha... ke yog mein chaturthi: Ganeshaya namah; prajabhyah svasti; Agnaye svaha.
• Shashthi sheshe - sambandh mein shashthi: Sugrivah Ramasya sakha asit; rajnah purushah.
• Yatashcha nirdharanam - samooh mein se ek ko alag karne par samooh mein shashthi ya saptami: nrishu (nrinam) dvijah shreshthah; nagareshu Prayagah shreshthah; kavishu Kalidasah shreshthah.
• Vibhakti-vachan pehchaniye: atmani = saptami, ekvachan; namne = chaturthi, ekvachan; haraye = chaturthi, ekvachan.

• Avyayibhav (first part an indeclinable, whole word indeclinable): pratidinam = dinam dinam prati; ajivanam = jivanam paryantam (a + jivanam); anurupam = rupasya yogyam; sachakram = chakrena sahitam.
• Karmadharay (adjective + noun): nilotpalam = nilam utpalam; nilakamalam = nilam kamalam; pitakamalam = pitam kamalam; mahadevah = mahan devah.
• Bahuvrihi (points to a third person): pitambarah = pitam ambaram yasya sah (Krishna); chandrashekharah = chandrah shekhare yasya sah (Shiva); trinetrah = trini netrani yasya sah (Shiva); jitendriyah = jitani indriyani yena sah; mahashayah = mahan ashayah yasya sah.
• Dvandva (both parts important, joined by "and"): characharam = charam cha acharam cha.
• Tatpurusha (second part main, case ending dropped): rajapurushah = rajnah purushah; vidyalayah = vidyayah alayah.

• अव्ययीभाव (पहला पद अव्यय, पूरा पद अव्यय): प्रतिदिनम् = दिनं दिनं प्रति; आजीवनम् = जीवनपर्यन्तम्; अनुरूपम् = रूपस्य योग्यम्; सचक्रम् = चक्रेण सहितम्।
• कर्मधारय (विशेषण + विशेष्य): नीलोत्पलम् = नीलम् उत्पलम्; नीलकमलम् = नीलं कमलम्; पीतकमलम् = पीतं कमलम्; महादेवः = महान् देवः।
• बहुव्रीहि (अन्य पद प्रधान): पीताम्बरः = पीतम् अम्बरं यस्य सः (कृष्ण); चन्द्रशेखरः = चन्द्रः शेखरे यस्य सः (शिव); त्रिनेत्रः = त्रीणि नेत्राणि यस्य सः (शिव); जितेन्द्रियः = जितानि इन्द्रियाणि येन सः; महाशयः = महान् आशयः यस्य सः।
• द्वन्द्व (दोनों पद प्रधान, "च" से जुड़े): चराचरम् = चरं च अचरं च।
• तत्पुरुष (उत्तर पद प्रधान, विभक्ति का लोप): राजपुरुषः = राज्ञः पुरुषः; विद्यालयः = विद्यायाः आलयः।

• Avyayibhav (pehla pad avyay, poora pad avyay): pratidinam = dinam dinam prati; ajivanam = jivanparyantam; anurupam = rupasya yogyam; sachakram = chakrena sahitam.
• Karmadharay (visheshan + visheshya): nilotpalam = nilam utpalam; nilakamalam = nilam kamalam; pitakamalam = pitam kamalam; mahadevah = mahan devah.
• Bahuvrihi (koi teesra pradhan): pitambarah = pitam ambaram yasya sah (Krishna); chandrashekharah = chandrah shekhare yasya sah (Shiv); trinetrah = trini netrani yasya sah (Shiv); jitendriyah = jitani indriyani yena sah; mahashayah = mahan ashayah yasya sah.
• Dvandva (dono pad pradhan, "cha" se jude): characharam = charam cha acharam cha.
• Tatpurush (doosra pad pradhan, vibhakti ka lop): rajapurushah = rajnah purushah; vidyalayah = vidyayah alayah.

💡 Bahuvrihi vigrah always has "yasya / yena / yasmin sah"; karmadharay is just adjective + noun.बहुव्रीहि के विग्रह में "यस्य / येन / यस्मिन् सः" अवश्य आता है; कर्मधारय में केवल विशेषण + विशेष्य।Bahuvrihi ke vigrah mein "yasya / yena / yasmin sah" zaroor aata hai; karmadharay mein bas visheshan + visheshya.

• ktva (having done): shrutva = shru + ktva; dhritva = dhri + ktva; khaditva = khad + ktva; bhutva = bhu + ktva; chalitva = chal + ktva; sthitva = stha + ktva.
• kta (past participle): jitah = ji + kta; pujitah = puj + kta; pathitah = path + kta.
• tavyat (should be done): paktavyah = pach + tavyat; gantavyah = gam + tavyat; kartavya = kri + tavyat; pathitavya = path + tavyat.
• aniyar (worth doing): ramaniya = ram + aniyar; pathaniyah = path + aniyar. lyut (action noun): shayanam = shi + lyut (shayanaya = for sleeping).

• क्त्वा (करके): श्रुत्वा = श्रु + क्त्वा; धृत्वा = धृ + क्त्वा; खादित्वा = खाद् + क्त्वा; भूत्वा = भू + क्त्वा; चलित्वा = चल् + क्त्वा; स्थित्वा = स्था + क्त्वा।
• क्त (भूतकालिक): जितः = जि + क्त; पूजितः = पूज् + क्त; पठितः = पठ् + क्त।
• तव्यत् (चाहिए): पक्तव्यः = पच् + तव्यत्; गन्तव्यः = गम् + तव्यत्; कर्तव्य = कृ + तव्यत्; पठितव्य = पठ् + तव्यत्।
• अनीयर् (योग्य): रमणीय = रम् + अनीयर्; पठनीयः = पठ् + अनीयर्। ल्युट् (भाववाचक): शयनम् = शी + ल्युट् (शयनाय = सोने के लिए)।

• ktva (karke): shrutva = shru + ktva; dhritva = dhri + ktva; khaditva = khad + ktva; bhutva = bhu + ktva; chalitva = chal + ktva; sthitva = stha + ktva.
• kta (bhootkaal): jitah = ji + kta; pujitah = puj + kta; pathitah = path + kta.
• tavyat (chahiye): paktavyah = pach + tavyat; gantavyah = gam + tavyat; kartavya = kri + tavyat; pathitavya = path + tavyat.
• aniyar (yogya): ramaniya = ram + aniyar; pathaniyah = path + aniyar. lyut: shayanam = shi + lyut (shayanaya = sone ke liye).

• matup (having): shriman = shri + matup; rupavan = rupa + matup (the "m" becomes "v" after a-ending words; the suffix is still matup, not vatup); buddhiman = buddhi + matup.
• tva and tal (abstract nouns): laghutvam = laghu + tva; gurutvam = guru + tva; laghuta = laghu + tal.

• मतुप् (वाला): श्रीमान् = श्री + मतुप्; रूपवान् = रूप + मतुप् (अकारान्त के बाद म् का व् हो जाता है, प्रत्यय मतुप् ही है, वतुप् नहीं); बुद्धिमान् = बुद्धि + मतुप्।
• त्व और तल् (भाववाचक): लघुत्वम् = लघु + त्व; गुरुत्वम् = गुरु + त्व; लघुता = लघु + तल्।

• matup (wala): shriman = shri + matup; rupavan = rupa + matup ("a" ke baad m ka v ho jaata hai, pratyay matup hi, vatup nahi); buddhiman = buddhi + matup.
• tva aur tal (bhaavvachak): laghutvam = laghu + tva; gurutvam = guru + tva; laghuta = laghu + tal.